« يد » در مثال فوق ، قسمتى از دست است ، كما اينكه شما مىگوئى « با دستم غذا خوردم » و در حقيقت ، با قسمتى از دست ، غذا مىخوريد . و امّا از جهت لفظ « يد » ظاهر اين است كه اگر اين واژه خودش باشد و خودش ، چنين استفاده مىشود كه تمام عضو مخصوص مراد است و لكن يقينا چنين معنايى در آيه منظور نيست و لذا امر مردّد مىشود كه از بين مراتب متعدد بين سر انگشتان تا آرنج ، كداميك منظور است ؟ چون پس از اينكه فرض كرديم تمام عضو منظور نيست ، آيه در هيچ‌يك از اين مراتب ، ظهورى نخواهد داشت و لذا آيه فى نفسه از اين جهت مجمل مىشود ، گرچه به وسيلهء احاديث وارده از ناحيهء اهل بيت عليهم السّلام روشن است كه مراد ، بريدن از انتهاى انگشتان است . * * * ( مورد دوم ) قول پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم است كه مىفرمايد : « لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب » يعنى « نماز نيست مگر با سورهء فاتحة الكتاب » و امثال اين جمله از مركباتى كه مشتمل بر كلمهء « لا » براى نفى جنس است نظير « لا صلاة إلّا بطهور » و « لا بيع إلّا فى ملك » و « لا صلاة لمن جاره المسجد إلّا فى المسجد » و « لا غيبة لفاسق » و « لا جماعة فى نافلة » و امثال اين‌ها متعدد است . نفى در امثال اين الفاظ مركب ، ظاهرا متوجه خود ماهيت و حقيقت است . و از طرفى گفته‌اند در اين موارد ، اگر نفى خود ماهيت مراد باشد ، ناممكن است و لذا به نحو مجازى بايستى وصفى براى ماهيت لحاظ شود كه آن وصف ، نفى گردد مثل : صحت ، كمال ، فضيلت ، فائده و امثال اين‌ها . و چون مجاز ، مردّد بين چند معناست ، كلام مجمل مىشود و هيچ قرينه‌اى هم در خود لفظ نيست كه يكى از اين معانى مجازى را تعيين كند ، چرا كه نفى وصف صحت ، اولى از نفى كمال يا فضيلت نيست و نفى كمال ، اولى از نفى فائده نيست و . . . همين‌طور . و برخى از علما جواب داده‌اند كه : اين سخن ( نفى خود ماهيت ممكن نيست و بايد وصفى در تقدير گرفت ) وقتى تمام است كه الفاظ عبادات و معاملات براى اعم ( از صحيح و فاسد ) وضع شده باشند كه در اين صورت نفى حقيقت در عبارت فوق ، ممكن نيست . و اما اگر گفتيم الفاظ براى صحيح وضع شده‌اند ، نفى حقيقت ناممكن نيست بلكه در اكثر موارد ، همين معنا مراد است و لذا اجمالى در كار نيست . و امّا در غير الفاظ شرعيه مثل اينكه مىگويند : « لا علم إلّا به عمل » اگر قرينه‌اى در كار نباشد ،